Kalendarz ♦ Aktualności ♦  ♦ Księga Gości ♦ Newsletter
          

ZAMEK, KTÓREGO NIE MA

Zamek, którego nie ma. Laski [Leske] → Wielkie Żuławy Malborskie

Na Wielkiej Żuławie w zakolu rzeki Świętej jest takie miejsce. Ot niby nic - droga, pole, chałupy... Miejsce to jednak skrywa pewną tajemnicę. Miejscem tym jest mała wieś Laski położona trzy kilometry na południe od Nowego Stawu w zakolu rzeki Świętej na jej wschodnim brzegu. Tajemnicę zaś skrywa żyzna żuławska gleba okolicznych pól uchylając niekiedy jej rąbka, kiedy podczas orki na światło dzienne wydostają się cegły i fragmenty ceramicznych naczyń.

We wczesnych czasach krzyżackich Święta, stanowiąca niegdyś jedno z ramion ujściowych Wisły [patrz mapa poniżej], była w tym, miejscu szersza i głębsza, jej nurt był zapewne szybszy, a węższy niż dzisiaj półwysep był, po odzieleniu od lądu stałego fosą, doskonałym miejscem do lokalizacji obiektu obronnego.

Fragment mapy Bertrama przedstawiającej Deltę Wisły około 1300 roku.
Widać Świętą zasilaną z Wisły i odrowadzającą część wód wiślanych do Zalewu.
Niebieską kropką oznaczyłem położenie Lasek.

Źródło: H.Bertam. Das Weichseldelta um das Jahr 1300.

Prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV wieku Krzyżacy zaczęli wznosić tutaj siedzibę wójta, którą w późniejszych źródłach określano mianem „dom” [hus (Haus) 1387r.], lub „zamek” [sloshaus (Schlosshaus) 1391r.]2. Mimo, że pierwsza udokumentowana informacja o dworze w Laskach [curia] pochodzi dopiero z 1341 roku2, pierwsza wzmianka o urzędniku zarządzającym Żuławami Wielkimi - bracie Günterze pojawiła się już 20 lat wcześniej. W 1323 roku urzędnik ów określany był już mianem wójta z Lasek [voith vom Leske]2. W kolejnych latach stanowisko to piastowali Wilhelm von Helfenstein i Konrad von Kuneseck1.

Wójt podlegał Wielkiemu Komturowi w Malborku, a jego zadaniem [jednym z zadań] było zarządzanie Związkiem Wałowym. Istnienie na Żuławach Związków Wałowych w uregulowanej prawnie postaci zapoczątkował w roku 1407 Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego - Konrad von Jungingen, wydając akt prawny regulujący powinności Żuławian w kwestii budowy i utrzymania wałów przeciwpowodziowych. Nie ma jednak podstaw, by sądzić, że przed tą datą nie istniały żadne formacje zajmujące się utrzymaniem systemu przeciwpowodziowego. Głównym więc zadaniem laseckiego wójta było zarządzanie bezpieczeństwem przeciwpowodziowym i regulacją stosunków wodnych w regionie.

Poza tym w Laskach urzędował marszałek konny i weterynarz1.

Na podstawie XVII-wiecznych inwentarzy folwarku Laski obiekt ten można z uwagi na skalę założenia oraz jego cechy militarne zaliczyć do kategorii zamków. Pod względem wielkości można go porównać do zamków w Bytowie, Lęborku i Nowem6, natomiast cechy militarne objawiają się w usytuowaniu obiektu oraz jego ufortyfikowaniu [mur obronny otaczający obiekt, bramy].

Wielkożuławskie dwory krzyżackie w okolicy Malborka.
Źródło: W.Długokęcki. „Zaginione dwory krzyżackie w okolicach Malborka”

Ogromna większość informacji o położeniu i rozkładzie elementów zamku pochodzi z prowadzonych w okresie międzywojennym badań terenowych lokalnego historyka - Heinricha Lettaua. Wskazał on na istnienie dwóch wzniesień na obu brzegach Świetej, gdzie, na jednym z nich, odkrył zalegające w gruncie sklepienia piwniczne oraz fragmenty muru biegnącego wzdłuż zakola rzeki. Na podstawie wyników jego badań oraz korespondujących z nimi przekazów zawartych w siedemnastowiecznych inwentarzach ekonomii malborskiej [1607, 1649, 1661, 1675, 1996, 1707 i 1711] można stwierdzić, że w zakolu rzeki na prawym jej brzegu znajdował się podpiwniczony, ceglany zamek zbudowany na fundamencie z kamienia, otoczony murem obronnym z bramą i mostem na rzece. Śladów po fosie od strony wschodniej, tak w terenie, jak i w literaturze trudno się doszukać. Nie dowodzi to jednak niezbicie jej braku, gdyż mogła się nie zachować zważywszy, że zamek został doszczętnie rozebrany 200 lat temu.

Lokalizacja ruin zamku w Laskach wg Lettaua.
Źródło: W.Długokęcki. „Zaginione dwory krzyżackie w okolicach Malborka”

Głównym budynkiem tego sporego założenia zamkowego był duży, dwukondygnacyjny, podpiwniczony dom zakonny z kaplicą. W skład kompleksu zamkowego wchodziły jeszcze dwa budynki tworzące wraz z domem zakonnym kształt podkowy i mieszczące: piekarnię, łaźnię, stajnię, magazyny żywności, browar, a nawet mennicę. Zapis w inwentarzu z roku 1607 o treści: 2 kominy murowane, w których Krzyżacy pieniądze bili7 świadczy o tym, że w Laskach był duży zakład mincerski. Potwierdza to dodatkowo kronika Petera Himmelreicha, w której pod datą 1347 czytamy: [Leszke] Ist ein dorff gewesen bey Newteich am fluus Sventa, woselbst der hohemeister eine müntze schlagen liesz3 {[Laski] Koło Nowego Stawu nad rzeką Świętą leży wieś, gdzie Krzyżacy monety bili}. Dwór ogrodzony był murem obronnym. Około tego podwórza i folwarku był kiedyś mur z bramami, teraz tylko fundamenta znać7. Jedna z bram wychodziła na most na Świętej, druga prawdopodobnie na wschód w kierunku dzisiejszej Dębiny. Na przeciwległym brzegu rzeki w miejscu nazywanym Ziegel Berg [Ceglana Góra] znajdowały się zabudowania folwarczne. Z tego dworu wyszedszy idzie most przez rzekę (nazwaną Świętą) do gumna ex opposito z poręczami. Obora przy gumnie żerdziami ogrodzona... Stodoła [...] murowana w starym murze dachem trzcinnym i słomianym poszyta, do niej wrót 6 podwójnych... Przy tej stodole jest stajnia długa, po prusku w wiązarek budowana i gliną lepiona...7 Poza oborą, stodołą i stajnią na terenie tegoż folwarku zlokalizowano również chlewnię, owczarnię, spichlerz, cegielnię i karwan [miejsce stacjonowania wozów taborowych i magazynowania sprzętów wojennych]. Folwark zajmował się uprawą zboża oraz hodowlą koni, bydła, trzody i owiec.


Pokaż Laski na większej mapie

Lokalizacja dworu Laski.
Na podstawie planu Heinricha Lettaua [lata 20-te XX wieku]
i rekonstrukcji Dariusza Piaska [2006 rok].


Legenda [opisy widać również po kliknięciu na mapie]:

  •  przebieg rzeki Świętej;
  •  zarys zabudowań dworskich;
  •  kaplica; 
  •  fragmenty muru;
  •  zarys zabudowań folwarku;
  •  kierunek do najbliższych miejscowości. 

Po wojnie trzynastoletniej [luty 1454 - październik 1466] zamek wszedł w zasoby ekonomii malborskiej i zarządzany był przez dwornika. Folwark Laski zajmował się wtedy głównie hodowlą. Z biegiem lat jeden z trzech wymienionych wcześniej budynków zamkowych oraz mur stopniowo rozbierano wykorzystując cegły na „poprawę zamkową2. W 1640 roku zbudowano nowy dom w Laskach, wykorzystując dolne partie murów gotyckich5. Począwszy od lat 20 XVIII wieku folwark ulega rozparcelowaniu, a od połowy wieku rozpoczyna się rozbiórka zamku, który utracił znaczenie militarne. Materiał z rozbiórki w postaci kamieni i cegieł wykorzystywano do wznoszenia budynków w Laskach i pobliskim Nowym Stawie1. Do końca XVIII wieku zamek zostaje prawie całkowicie rozebrany. Ostatnia wzmianka o "małej ruinie istniejącego tu niegdyś zamku" pochodzi z 1820 roku5. Dziś, po zamku nie ma najmniejszego śladu. Jednakże osoba posiadająca wiedzę o historii tego miejsca jest w stanie niewielkim wysiłkiem wyobraźni cofnąć się w czasie do lat świetności laseckiego zamku i folwarku.



 
Podziel się tym miejscem ze znajomym:

 






Na podstawie:

  1. Bieszk Janusz. „Zamki Państwa Krzyżackiego w Polsce”;
  2. Długokęcki Wiesław. „Zaginione dwory krzyżackie w okolicach Malborka. Uwagi do badań nad osadnictwem na Żuławach Wielkich w średniowieczu” [w:] „Krzyżowcy, kronikarze, dyplomaci” pod red. Błażeja Śliwińskiego;
  3. Himmelreich Peter. „Elbinger Chronik” [w:] Himmelreich's Peter und Michchael Friedwald's, des Löwentödters. „Elbingisch-Preussische Geschichten”
  4. Lettau Heinrich. „Neuteich Heimatbuch”;
  5. Mamuszka Franciszek. „Budowle obronne Ziemi Gdańskiej”;
  6. Piasek Dariusz. „Zamek krzyżacki w Laskach - próba rekonstrukcji” [w:] Rocznik Żuławski 2008;
  7. „Źródła do dziejów ekonomii malborskiej” [Gronowski Julian, Hejnosz Wojciech, Waluszewska Janina.]


Laski. Święta. Widok w kierunku Tralewa.

Laski. Święta. Widok w kier. Nowego Stawu.

Laski. „Wzgórze” zamkowe. Widok z drogi na Dębinę.

Laski. Nad rozlewiskiem Świętej.

Laski. Wyjazd z zamku w kierunku folwarku.

Laski. Nad rozlewiskiem Świętej.

 

Do Góry     Wyjdź

 

Palczewo
Drewnica
Ostaszewo
Wikrowo
Drewnica

2009-