ŻUŁAWSKA KOLEJ DOJAZDOWA
Historia Żuławskiej Kolei Dojazdowej sięga roku 1891, kiedy poprowadzono niespełna 5-kilometrowy odcinek toru szerokości 750mm z Nowego Stawu do Kościeleczek. Administratorem tego krótkiego odcinka była cukrownia Nowy Staw, a wagoniki ciągnięte były przez konie. Przeznaczeniem tej linii był transport buraków z plantacji do cukrowni.
W następnych latach kolej była rozbudowywana o kolejne kilometry i w końcu 1898 roku liczyła już 55 kilometrów i łączyła Nowy Staw, Kościeleczki, Lichnowy, Ostaszewo, Lisewo, Miłoradz i Lipinkę Gdańską. Kolej jednak nadal służyła do przewozu towarów - płodów rolnych z Żuław, a materiałów budowlanych i węgla na Żuławy.
Rok później spółka Westpreussische Kleinbahnen - Aktiengesellschaft z siedzibą w Berlinie wybudowała sieć publicznej kolei wąskotorowej łączacej Malbork ze Stalewem, Królewem, Starym Polem i Fiszewem.
Na lewym brzegu Wisły kolej wąskotorowa pojawiła się w 1905 roku, kiedy to 17 sierpnia otwarto dworzec Gdańsk Wąskotorowy i połączono Gdańsk ze Stegną i Sztutowem poprzez przeprawę promową na Wiśle między Świbnem, a Mikoszewem oraz wybudowano odgałęzienie z Przejazdowa na Żuławy Gdańskie. Sieć połaczyła Koszwały, Wiślinę, Suchy Dąb, Giemlice i Miłocin. Przez Wisłę składy były przeprawiane zbudowanym w 1903 roku promem Schiewenhorst II. Prom miał 30 metrów długości i zabierał pięć wagonów, czyli połowę składu. W związku z tym, że skład musiał być przeprawiany dwuetapowo podróż znacznie się wydłużała. W kolejnym roku przedłużono tor do Nowego Dworu, a w 1923 do Malborka.
Z uwagi na towarowy charakter przewozów początkowo składy żuławskiej kolejki były mieszane - towarowo-osobowe. Zmieniło się to w roku 1914, kiedy pojawiły się składy wyłącznie pasażerskie oraz dodatkowo latem pociągi wycieczkowe złożone z wagonów odkrytych, przerobionych z gdańskich tramwajów konnych. Co roku drukowano również rozkłady jazdy i wydawano je w formie książeczki.
Kolej wąskotorowa w Trutnowach w 1940 roku.
Źródło: Unser Danzig 12/2008 za Forum Stary Pruszcz
Od końca lat 50-tych XX wieku Żuławska Kolej Dojazdowa zaczęła przechodzić kryzys związny ze spadkiem rentowności wywołanym szybkim rozwojem transportu drogowego. W 1955 roku zlikwidowano prom na Wiśle. Na początku 1974 zamknięto całą lewobrzeżną część sieci wraz ze stacją i parowozownią Gdańsk Wąskotorowy. Na prawym brzegu próbowano jeszcze organizować przewozy turystyczne z Nowego Dworu do Sztutowa wprowadzając tam od 1976 sezonowy „Jantar Express”. Jednak ze względu na brak opłacalności w 1996 całkowicie wstrzymano przewozy pasażerskie, a następnie zawieszono cały ruch. Większą część taboru wywieziono w różne miejsca w Polsce. Brak dozoru spowodował też masową grabież majątku. Oficjalnie w 1999 roku nastąpiła likwidacja Gdańskich Kolei Dojazdowych.
Wąskotorówka na Żuławach to jednak nie tylko kolej o prześwicie 750mm. Była też tu jedna linia o rzadko spotykanym rozstawie torów - 780mm. Łączyła ona Cedry Wielkie z Cukrownią w Pruszczu. Niestety nie ma dziś śladu po tej linii.
TERAŹNIEJSZOŚĆ
W roku 2003 z inicjatywy Pomorskiego Towarzystwa Miłośników Kolei Żelaznych z siedzibą w Gdyni, żuławska wąskotorówka ożyła. Rozpoczęły się regularne przewozy pasażerskie, które prowadzone były w okresie letnim na trasie Nowy Dwór Gdański - Stegna - Mikoszewo oraz Stegna - Sztutowo. PTMKŻ prowadziło przewozy do roku 2005 w oparciu o umowę dzierżawy zawartej ze Starostwem Powiatowym w Nowym Dworze Gdańskim. W roku 2006 powstało macierzyste „Stowarzyszenie Żuławskiej Kolei Dojazdowej” z siedzibą w Nowym Dworze Gdańskim, które to na podstawie umowy zawartej w dniu 18 maja 2006 roku ze Starostwem Powiatowym w Nowym Dworze Gdańskim, z dniem 24 czerwca rozpoczęło regularne pasażerskie przewozy turystyczne.
Na obecnie istniejącej sieci ŻKD prowadzone są przewozy pasażerskie według stałego rozkładu jazdy oraz istnieje możliwość wynajęcia pociągu.
